Bệnh viện BVSK Tâm Thần Quảng Ninh

https://benhvientamthanquangninh.vn

Phản ứng không mong muốn và vấn đề lưu hành thuốc

Gần đây có các cảnh báo của nước ngoài về tính độc hại của một số thuốc liên quan đến các thuốc đang lưu hành tại nước ta. Cần cập nhật, hiểu đúng và xử lý các cảnh báo đó như thế nào?

Thuật ngữ phản ứng (hay tác dụng không mong muốn ADR = Adver drug reaction) là phản ứng xảy ra ngoài ý muốn, có hại ở liều điều trị (có liên quan đến đáp ứng thuốc của người bệnh).  ADR đề cập đến trong bài là các ADR  độc hại cao, liên quan đến cấp phép hay đình chỉ lưu hành thuốc.

Nguyên tắc căn bản cấp phép, đình chỉ lưu hành thuốc.

Muốn được cấp phép lưu hành (CPLH), nhà sản xuất phải có đầy đủ các hồ sơ,  phải chứng minh thuốc có hiệu lực, an toàn nghĩa là lợi ích điều trị phải cao  hơn nguy cơ độc hại.  Để làm điều này phải  qua nhiều bước: thử  trên súc vật - trên người khỏe mạnh - trên người bệnh theo thiết kế chuẩn, số liệu phải có ý nghĩa thống kê, phải khá công phu, khó khăn, tốn kém (như phải có thiết bị hiện đại  để đo lường các chỉ số  hóa lý sinh học, có đủ lượng người thử tình nguyện (thường từ 3000-5000 - có khi 10.000 người).

 Về thủ tục, phải  qua sự tranh luận, bỏ phiếu kín  của một hội đồng (HĐ) thẩm định gồm các chuyên gia đầu ngành có liên quan đến thuốc đang  xét, còn có thể có HĐ nghiên cứu, HĐ quản lý an toàn thuốc xem xét ở các khía cạnh này. Cơ quan quản lý thuốc quốc gia (CQQLTQG)  ra quyết định  trên cơ sở ý kiến và  phiếu của các HĐ này.

Muốn đình chỉ lưu hành (ĐCLH) cũng phải có hồ sơ chứng minh thuốc có nguy cơ cao hơn lợi ích. CQQLTQG  phải  thu  thập đầy đủ chứng cớ (dựa trên các nghiên cứu hậu mại của nhà sản xuất hay của CQQLTQG, trên tổng hợp báo cáo ADR  từ các đơn vị khám chữa bệnh) và cũng qua thủ tục xét duyệt  như  khi CPLH.

Với thuốc nhập, thì nước nhập (B) phải căn cứ vào hồ sơ của nước xuất (A) nếu  cần  thì thẩm định lại hồ sơ này. Mặt khác, nước nhập (B) thường qui định chỉ cho nhập thuốc mà nước xuất (A) đang lưu  hành.

Phan ung khong mong muon va van de luu hanh thuoc
Thu hồi thuốc kém chất lượng (Ảnh minh họa).

Vậy, tại sao vẫn có trường hợp thuốc được cấp phép vẫn có ADR độc, hại?

Thứ nhất, khi CPLH thử nghiệm, thuốc mới được tiến hành trong một quy mô vừa đủ (để số liệu có ý nghĩa thống kê) trên một số người tình nguyện ở một  số cơ sở khám chữa bệnh. Khi thuốc vào thị trường, sẽ có  một lượng người dùng lớn hơn, phức tạp hơn về phân bổ địa lý, chủng tộc; về điều kiện sinh hoạt; về môi trường sinh sống; về bệnh tật (nhiều bệnh kèm, dùng với  nhiều thuốc…) nên sẽ dễ dàng phát hiện ra các ADR mới hoặc trước đó đã biết nhưng chưa lượng giá đúng. Chẳng hạn trường hợp: Dextroproxyphen là thuốc có tính giảm đau, gây nghiện được CPLH từ 1953 (bd: Darvon) sau đó nhiều hãng sản xuất ra nhiều biệt dược phối hợp với paracetamol  lượt người dùng lên 10 triệu lượt/năm. Mãi đến năm 2005,  Cơ quan quản lý các sản phẩm y tế (MHRA) của Anh, năm 2009 Cơ quan quản lý thuốc châu Âu (EMA), năm 2010 Cơ quan quản lý thực dược phẩm (FDA) Mỹ mới xác định thêm  ADR mới  trên  tim mạch, bị lạm dụng làm tăng nguy cơ tự tử và tai nạn và với ADR này thì dextroproxyphen có nguy cơ cao hơn lợi ích.

Thứ hai, vì nhu cầu chữa bệnh bức bách, trong một số trường hợp CQQLTQG vẫn có thể chỉ cho thử thuốc trên một phạm vi hạn chế rồi CPLH đi kèm với một số điều kiện. Như tại Mỹ có khoảng 3 triệu người bị gout không đáp ứng với các thuốc truyền thống (kháng viêm không steroid, colchicin allopurinol). Nhưng sản phẩm colchicin, lại được FDA cho phép sản xuất độc quyền  với giá rất cao, trong khi trước đó  các nước khác sản xuất thường dựa vào kinh nghiệm cổ truyền với giá chỉ bằng 1/10. Vì thế  thuốc chữa gout mới  Pegloticase tuy mới thử hiệu lực độ an toàn trên 222 người  tại 6 trung tâm, song FDA vẫn CPLH kèm với qui định chặt chẽ như “chỉ dùng cho người bị gout nặng (có acid uric máu 8mg/dL), không đáp ứng với các thuốc truyền thống, khi dùng phải tuân thủ các hướng dẫn thủ thuật nghiêm ngặt nhằm tránh sốc phản vệ”. Cũng như thế, bệnh ung thư cổ tử cung do HPV khá phổ biến ở nhiều nước, cho nên ngay sau khi vaccin Gardasil , Cervaris mới phát minh, mới cho thử hiệu lực trên  nữ giới  6 - 26 tuổi chưa có chồng (chưa thử trên các đối tượng  khác,  chưa  có  cơ sở lý luận và kết quả nghiên cứu  để áp dụng đại trà  cho các đối tượng khác, đặc biệt là người có chồng đã bị nhiễm HPV) thì FDA đã CPLH với chỉ định “ ngừa ung thư cổ tử cung  cho  nữ từ 6 - 26 tuổi chưa có chồng “ (chứ không dùng cho mọi đối tượng và không dùng để chữa ung thư như quảng cáo). Với những thuốc này, sau quá trình dùng sẽ được bổ sung các thông tin về ADR.

 Thứ ba, thuốc sinh học thế hệ mới (TSHTHM) phần lớn chỉ mới thử trong phòng thí nghiệm, chưa  thử  trên người đủ số lượng như các thuốc khác (do tốn kém, do  cơ chế tác dụng sinh học rất khó thử, do có phần chưa phù hợp với tập quán y học, do phần lớn thuốc dùng chữa bệnh khó, bệnh hiếm và không thể  kiếm đủ người thử). Nhưng sau khi thử hạn chế, CQQTQG vẫn cho dùng (theo yêu cầu của người bệnh - như một sự bất khả kháng vì không có thuốc khác tốt hơn). Chính vì lẽ này, một số sản phẩm khi mới ra đời rất được đón nhận nhưng sau đó bị cảnh báo, bị cấm. Một vài ví dụ: Thuốc Humia, Remicade, Enbrel, Keneret có tác dụng ức chế miễn dịch nên làm giảm sức đề kháng, làm cho người bệnh dễ bị nhiễm khuẩn hoặc có khi bệnh đang phục hồi  trở lại thành nặng hơn; thuốc Rituxan dùng chữa  thấp khớp lâu dài  sẽ gây ra lupus ban đỏ hệ thống, nguy hiểm hơn là gây bệnh lý chất trắng não tiến triển; hay thuốc chữa suy tim mạn Natrecor  làm suy  giảm chức năng thận.

DSCKII: Bùi Văn Uy

Việt Báo (Theo SK&ĐS)
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây